بررسی جایگاه بخش صنعت در صادرات غیر نفتی ایران

بررسی ساختار صادرات صنعتی ایران و سهم صادرات محصولات ایران از کل صادرات صنعتی در سال ۱۳۹۹ نشانمی‌دهد، در این سال بیش از ۵۴‌درصد صادرات صنعتی ایران را محصولات منبع‌محور و تنها حدود ۰.۵ درصد ازصادرات صنعتی ایران را صادرات محصولات با فناوری پیشرفته تشکیل می‌دهند. اما در حدود ۳۲.۵ درصد از صادراتصنعتی ایران متعلق به محصولات با فناوری متوسط است. بر این اساس می‌توان گفت حدود ۳۳‌درصد از صادراتصنعتی ایران را صادرات محصولات با فناوری متوسط و پیشرفته تشکیل می‌دهند. طبیعی است که مابقی صادراتصنعتی ایران (در حدود ۱۳درصد) نیز مربوط به صادرات محصولات با فناوری پایین است. بر این اساس شاید بتوانگفت پاشنه‌آشیل ایران در ساختار صادرات صنعتی، وابستگی آن به صادرات محصولات منبع‌محور است.




به گزارش کسب و کار لینک؛ مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی، جایگاه ایران در شاخص‌های تولید و صادراتمحصولات با فناوری‌های متوسط و پیشرفته را براساس داده‌های یونیدو در سال‌های ۱۳۹۹۱۳۶۹بررسی کرد. در اینگزارش عنوان شده است، با توجه به نقش فناوری‌های متوسط و پیشرفته در رشد و توسعه اقتصادی، این دسته ازفناوری‌ها مورد توجه بسیاری از کشورهای جهان هستند. از این‌رو ارزیابی‌های مستمر از توسعه فناوری‌های متوسطو پیشرفته و چالش‌های آن در سطح جهانی صورت می‌گیرد.به طورکلی ایران در شاخص سهم صادرات تولیدات بافناوری متوسط و پیشرفته از کل صادرات صنعتی در رتبه هفتاد و سوم از میان ۱۵۴کشور قرار دارد و کشورهایی مانندترکیه با رتبه ۵۵ و هندوستان با رتبه ۶۱ در جایگاه‌های بهتری هستند.

بررسی شاخص رقابت‌پذیری صنعتی نشان می‌دهد با وجود اینکه روند یکی از زیرشاخص‌های آن با عنوان تعمیق وارتقای فناوری ایران با سهم ارزش‌افزوده تولیدات با فناوری متوسط و پیشرفته ایران از ارزش‌افزوده تولیدات صنعتی،در دوره 1369 تا 1389 ارتقا یافته و به 45درصد رسیده، طی سال‌های 1390 تا 1399 ثابت مانده است. همچنین درسال 1399 بیش از 54درصد صادرات صنعتی ایران را محصولات خام و نیمه‌خام تشکیل می‌دهند و تنها حدود ۰.۵درصد از صادرات صنعتی ایران، صادرات محصولات با فناوری پیشرفته هستند و در حدود ۵.۳۲ درصد از صادراتصنعتی ایران متعلق به محصولات با فناوری متوسط است. بر این اساس می‌توان گفت، کشور به صادرات محصولاتمواد خام و نیمه‌خام وابسته است و سهم فناوری‌‌‌های پیشرفته در صادرات اصلا ملموس نیست.

روند توسعه فناوری در ایران

گزارش‌هایی از سوی برخی نهادهای کشور در مورد شاخص‌های تولید و صادرات محصولات با فناوری‌های متوسط وپیشرفته به صورت سالانه تهیه می‌شود؛ اما روندی از توسعه فناوری‌ها در تولید و صادرات محصولات کشور به دستنمی‌دهند. ارزیابی محتوایی وضعیت ایران در شاخص‌های تولید مورد بررسی نشان می‌دهد که ساختار تولید ایران بهلحاظ ارتقای فناوری یا به عبارتی سهم ارزش‌افزوده تولیدات با فناوری متوسط و پیشرفته ایران از ارزش‌افزودهتولیدات صنعتی در دوره (2000-1990)، از حدود ۲۸‌درصد در سال ۱۳۶۹ به حدود ۴۱‌درصد در سال ۱۳۷۹ افزایشیافته، سپس در دوره بعدی (2010-2000) از حدود ۴۱‌درصد در سال ۱۳۷۹ به حدود ۴۵‌درصد در سال ۱۳۸۹ افزایشیافته، اما دوره (2020-2010) تا سال ۱۳۹۹ این شاخص در همان حدود ۴۵‌درصد باقی مانده است. بر این اساسمی‌توان گفت، ساختار تولید ایران در دوره ۱۳۶۹ تا ۱۳۷۹ از منظر فناوری ارتقای قابل قبولی یافته است؛ اما براساساین شاخص در دوره ۱۳۷۹ تا ۱۳۹۹ بهبود قابل‌توجهی در فناوری تولید مشاهده نمی‌شود. با وجود اینکه در سال۱۳۹۹ (۲۰۲۰) ایران در زمینه شاخص سهم ارزش‌افزوده تولیدات صنعتی با فناوری متوسط و پیشرفته از کلارزش‌افزوده صنعتی (MHVAsh) در رتبه 24 از میان ۱۵۴کشور قرار دارد و از کشورهایی مانند ترکیه با رتبه ۴۳ وهندوستان با رتبه ۲۵ در جایگاه بهتری قرار دارد، این امر ناشی از پایین بودن مخرج کسر ارزش‌افزوده تولیداتصنعتی ایران نسبت به کشورهای ترکیه و هندوستان است؛ زیرا ارزش‌افزوده تولیدات با فناوری متوسط و پیشرفته هردو کشور مذکور از ایران به طور مطلق بیشتر است. همچنین ایران از نظر شاخص شدت صنعتی‌شدن (INDint) در رتبه35 از میان ۱۵۴کشور قرار دارد و کشورهایی مانند ترکیه با رتبه ۳۴، هندوستان با رتبه ۲۲ و قطر با رتبه ۲۱ درجایگاهی بهتر و کشورهایی مانند عمان با رتبه۳۶، عربستان‌سعودی با رتبه ۴۵، مصر با رتبه ۶۱ و ازبکستان با رتبه۶۶ در جایگاه پایین‌تری قرار دارند. به‌علاوه ایران از نظر شاخص ارزش‌افزوده تولیدات با فناوری متوسط و پیشرفتهسرانه (MHVAC) در رتبه 59 از میان ۱۵۴کشور قرار دارد و کشورهایی مانند ترکیه با رتبه ۴۳، کویت با رتبه ۴۸، قطربا رتبه ۲۱ و عمان با رتبه ۴۱ در جایگاهی بهتر و کشورهایی مانند اندونزی با رتبه ۶۲، هندوستان با رتبه ۷۸،ازبکستان با رتبه ۸۵ و جمهوری‌آذربایجان با رتبه ۱۰۰ در جایگاه پایین‌تر قرار دارند.

به‌طور کلی جایگاه ایران از نظر شاخص‌های تعمیق و ارتقای فناوری به‌عنوان جزئی از شاخص عملکرد رقابت‌پذیریصنعتی (CIP) مناسب به نظر نمی‌رسد و اهتمام جدی سیاستگذاران به منظور تنوع‌بخشی به تولیدات کشور و ارتقایصادرات فناوری‌های پیشرفته برای نقش‌آفرینی جدی این دسته از تولیدات و صادرات غیرنفتی در اقتصاد کشورضروری است.

شاخص سهم ارزش‌افزوده تولیدات با فناوری متوسط و پیشرفته

این شاخص بیانگر سهم ارزش‌افزوده صنایع با فناوری متوسط و پیشرفته در کل ارزش‌افزوده صنعتی یک‌کشور استکه سطح پیچیدگی فناوری تولید در صنعت کشور را نشان می‌دهد. به‌طور کلی، سهم ارزش‌افزوده تولیدات با فناوریمتوسط و پیشرفته از کل ارزش‌افزوده تولیدات صنعتی طی سال‌های مذکور صعودی بوده، به طوری که از 28درصد درسال 1369به حدود 45درصد در سال 1399افزایش یافته است. همچنین، روند شاخص سهم ارزش‌افزوده تولیدات بافناوری متوسط و پیشرفته از کل ارزش‌افزوده تولیدات صنعتی در سال‌های مذکور از 42 در سال 1369 به حدود 54 درسال 1399افزایش یافته است. در واقع، شاخص سهم ارزش‌افزوده تولیدات با فناوری متوسط و پیشرفته از کلارزش‌افزوده تولیدات صنعتی، سهم ارزش‌افزوده تولیدات با فناوری متوسط و پیشرفته از کل ارزش‌افزوده تولیداتکارخانه‌ای را در مقایسه با سایر کشورها در مقیاسی بین صفر تا 100 قرار می‌دهد. همچنین طی سال‌های مذکور سهمارزش‌افزوده تولیدات با فناوری متوسط و پیشرفته ایران رشد یافته است. البته نوسان‌هایی در روند این متغیر مشاهدهمی‌شود که می‌تواند ناشی از عوامل مختلفی مانند شرایط محیط کسب‌وکار باشد. به‌عنوان مثال، در سال‌های 1377 تا1380 روند افزایشی از 33درصد در سال 1377 به 44درصد در سال 1380 مشاهده می‌شود. همچنین، افزایشقابل‌توجه 7درصدی در سال ۱۳۸۸ نسبت به سال ۱۳۸۷ مشاهده می‌شود که با روند کاهشی تا سال 1392 به سطحقبلی بازمی‌گردد.

شاخص شدت صنعتی‌شدن ایران

متغیر شدت صنعتی‌شدن از میانگین سهم ارزش‌افزوده تولیدات با فناوری متوسط و پیشرفته از کل ارزش‌افزودهتولیدات صنعتی و سهم ارزش‌افزوده تولیدات صنعتی از تولید ناخالص داخلی به دست می‌آید که به‌منظور مقایسه باسایر کشور، شاخص شدت صنعتی‌شدن در مقیاسی بین صفر تا 100 قرار داده می‌شود.

شدت صنعتی‌شدن ایران از سال 1369 تا 1388 با شیب ملایمی صعودی بوده، به‌طوری که از حدود 27درصد در سال1369 به حدود 54درصد در سال 1388 –بالاترین رقم این شاخص برای ایران در دوره مورد بررسیرسیده است؛ اما ازسال 1389روند این شاخص نزولی شده، به طوری که در سال 1399 به حدود 44 می‌رسد که البته هنوز با معیارهایجهانی فاصله دارد. در واقع، فضای بالای روند منحنی این شاخص تا عدد 100 فاصله این شاخص برای ایران تابرترین کشور را نشان می‌دهد. همچنین مقایسه شاخص شدت صنعتی‌شدن ایران و شاخص سهم ارزش‌افزوده تولیداتبا فناوری متوسط و پیشرفته از کل ارزش‌افزوده تولیدات صنعتی نشان می‌دهد که تغییرات هر دو شاخص با همهماهنگ است و این امر می‌تواند نشان‌دهنده میزان اهمیت نقش فناوری و نوآوری در صنعتی شدن کشور باشد. تاسال 1388با افزایش سطح فناوری تولید در کشور (براساس شاخص سهم ارزش‌افزوده تولیدات با فناوری متوسط وپیشرفته از کل ارزش‌افزوده تولیدات صنعتی) شاخص صنعتی‌شدن نیز به طور متناسب افزایش یافته است، به طوریکه هر دو شاخص در سال 1388 به حداکثر میزان خود می‌رسند و از سال 1388به بعد هر دو شاخص روند نزولیملایمی دارند.

شاخص ارزش‌افزوده تولیدات صنعتی با فناوری متوسط و پیشرفته سرانه ایران

این شاخص بیانگر سرانه ارزش‌افزوده صنایع با فناوری متوسط و پیشرفته یک کشور است که سطح پیچیدگی فناوریتولید در صنعت کشور را در قیاس با ظرفیت بالقوه نیروی انسانی آن نشان می‌دهد.

به‌طور کلی ارزش‌افزوده تولیدات با فناوری متوسط و پیشرفته سرانه طی سال‌های 1369 تا 1390 صعودی بوده که درسال‌های مذکور از 62دلار در سال 1369 به حدود 369دلار در سال 1390 افزایش یافته؛ اما از سال 1391 تا 1399 درحول خطی ثابت در حال نوسان است و می‌توان گفت که از سال 1391 روند رشد این متغیر متوقف شده است. همچنینروند شاخص ارزش‌افزوده تولیدات با فناوری متوسط و پیشرفته سرانه طی سال‌های 1369 تا 1390 افزایش محدودیداشته و به رقم 4 رسیده؛ اما از سال 1391 رو به کاهش بوده و به رقم 9/ 1 رسیده است. شایان ذکر است که این شاخصدر مقیاسی بین صفر تا 100 قرار می‌گیرد که نشان می‌دهد جایگاه ایران در مقایسه با سایر کشورها در این شاخصبسیار پایین است.

صادرات پایدار: اقتصاددانانی که نظریه‌های اساسی درباره رشد اقتصادی مطرح کرده‌اند، پیشرفت مبتنی بر فناوری رانیروی محرک اصلی آن برشمرده‌اند. در دودهه گذشته نیز تغییراتی در رویکردهای سنتی سیاستگذاری در کشورهایدرحال توسعه ایجاد شده و نقش کلیدی تلاش‌های فناورانه درون‌زا برای کسب مهارت کامل نسبت به فناوری‌های نوین،انطباق آنها با شرایط محلی ارتقا و انتشار آنها در کشور و بهره‌برداری از آنها در عرصه بین‌المللی از طریق رشدصادرات و متنوع‌سازی فناوری‌ها مورد توجه سیاستگذاران قرار گرفته است؛ به طوری که در دنیای کنونی نقش مهمنوآوری فناورانه در توسعه اقتصادی آن را به حوزه کلیدی در سیاست اقتصادی تبدیل کرده است. میزان صادراتمحصولات با فناوری متوسط و پیشرفته (MHT) یکی از شاخص‌های مهم میزان تحقق اقتصاد دانش‌بنیان است وبه‌عنوان یکی از زیرشاخص‌های جهانی نوآوری GII، شاخص عملکرد رقابت‌پذیری صنعتی (CIP) مطرح است.  صادرات محصولات با فناوری متوسط و پیشرفته جزو صادرات پایدار است؛ زیرا این محصولات متکی بر علم و فناوریهستند، نه منابع تمام‌شدنی (مثل نفت و گاز)؛ به‌علاوه به تولید محصولات تکمیلی مضاعف منجر می‌شوند. افزون براین، نوسانات بازار فروش تولیدات دانش‌بنیان به مراتب کمتر از محصولات دیگر نظیر تولیدات خام بوده و بازدهاقتصادی صادرات آنها به نسبت محصولات دیگر بالاتر است. به بیان دیگر این نوع محصولات ارزش صادراتی بالاییدارند که این امر به ایجاد انگیزه در عملکرد فعالان اقتصادی ازجمله بخش خصوصی کمک می‌کند. دیگر مزایای صادراتمحصولات و خدمات دانش‌بنیان عبارت از ایجاد وابستگی به دانش و فناوری (به‌خصوص دانش بومی) در کشورمقصد صادرات؛ نفوذ اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در کشور مقصد صادرات؛ ایجاد توان مقابله با تحریم‌ها در کشورمبدأ و ارتقای کیفیت تولیدات داخلی و کاهش وابستگی به منابع طبیعی و محصولات خام هستند.

طبقه‌ بندی بین‌المللی استاندارد صنعتی

این سیستم برای طبقه‌بندی استاندارد بین‌المللی صنایع مختلف و با هدف مقایسه آمارهای اقتصادی جهانی از سویشورای اجتماعی اقتصادی سازمان ملل متحد در سال 1948 ایجاد و به کشورهای عضو این سازمان توصیه شد از اینسیستم، به‌عنوان استاندارد ملی در طبقه‌بندی همه فعالیت‌های اقتصادی خود استفاده کنند. از این سیستم طبقه‌بندی،در زمینه‌های مختلف ازجمله جمعیت، تولید، اشتغال، درآمد ملی و سایر آمارهای اقتصادی استفاده می‌شود. در اینسیستم ابتدا همه فعالیت‌های اقتصادی به چند بخش اصلی تقسیم می‌شوند. برای نمونه کد «01» برای بخشکشاورزی، شکار و جنگلداری است. سپس هر بخش اصلی به چند رده تقسیم می‌شود. برای مثال، رده «۰۱۱» شاملفعالیت‌های کشاورزی و فعالیت‌های مرتبط است. به همین ترتیب، رده‌ها نیز به گروه‌های جزئی‌تری تقسیم می‌شوند ودرنهایت، طبقه‌ها در پایین سطح از طبقه‌بندی قرار می‌گیرند.

طبقه‌بندی برمبنای محصول (CPC):  در ابتدای دهه 1970، کمیسیون آمار سازمان ملل متحد با همکاری سایرسازمان‌های بین‌المللی از جمله اداره آمار اروپا اقدام‌هایی را به‌منظور ارائه سیستمی هماهنگ با ISIC برای طبقه‌بندیکالا و خدمات آغاز کردند.

تعریف سازمان همکاری‌های اقتصادی و توسعه:  این سازمان، صنایع و محصولات را براساس شدت فناورانه بودنطبقه‌بندی کرده که از سال 1980به طور مداوم مورد بازنگری قرار گرفته است. به‌طورکلی دو فهرست برای محصولات بافناوری پیشرفته ارائه شده؛ فهرست صنایع تولیدی یا رویکرد بخشی و فهرست تولیدکنندگان یا رویکرد محصول.

دسته‌بندی صنایع تولیدی براساس فناوری:  صنایع با فناوری پیشرفته: هواپیما و فضاپیما؛ داروها؛ ماشین‌آلاتاداری؛ شمارشگر و محاسبه‌گر؛ رادیو، تلویزیون و تجهیزات ارتباطی و ابزارهای پزشکی، دقیق و بصری.

صنایع با فناوری پیشرفتهمتوسط: ماشین‌ها و لوازم الکتریکی؛ وسایل نقلیه موتوری، تریلرها و نیمه‌تریلرها؛ موادشیمیایی غیر از داروها؛ تجهیزات جاده‌ای و تجهیزات حمل‌ونقل و تجهیرات و ماشین‌آلات.

صنایع با فناوری متوسطپایین: ساخت و تعمیر کشتی‌ها و قایق‌ها، محصولات لاستیکی و پلاستیکی، زغال‌سنگسوخته، محصولات پتروشیمی تصفیه‌شده و سوخت هسته‌ای، دیگر محصولات معدنی غیرفلزی، فلزات پایه ومحصولات فلزی ساخته‌شده.

صنایع با فناوری پایین: صنایع بازیافتی، چوب، خمیر کاغذ، کاغذ، محصولات کاغذی، چاپ و انتشار، محصولاتغذایی، نوشیدنی و توتون، پارچه، محصولات نساجی، چرم و کفش.

تعریف اداره آمار اتحادیه اروپا: اداره آمار اتحادیه اروپا سه‌رویکرد برای شناسایی محصولات و خدمات فناوری‌هایسطح پیشرفته دارد.

رویکرد بخشی: این رویکرد شامل مجموعه‌ای از صنایع تولیدی مطابق با شدت فناورانه (نسبت هزینه تحقیق و توسعهبه ارزش‌افزوده) است که با استفاده از طبقه‌بندی آماری فعالیت‌های اقتصادی در جامعه اروپا، در دو یا سه‌سطح عددیبه‌منظور تعیین گروه‌ها به کار گرفته می‌شود. در این رویکرد، فعالیت‌های تولیدی به چهار گروه فناوری‌ها شاملفناوری‌های «پیشرفته»، «متوسط»، «متوسط و پایین» و «پایین» و در بخش خدمات نیز به دو گروه خدمات دانش‌برو خدمات کمتر دانش‌بر تقسیم می‌شوند.

رویکرد اختراعات: در این رویکرد، گروه‌بندی براساس طبقه‌بندی بین‌المللی اختراعات صورت می‌پذیرد و فناوری‌هایسطح پیشرفته عبارت از هوانوردی، فناوری اطلاعات، تجهیزات کسب‌وکار خودکار و کامپیوتری، لیزر و نیمه‌هادی‌هاهستند.

رویکرد محصول: این رویکرد بر سطح شدت فناورانه محصولات صنایع تولیدی استوار است. به این ترتیب، محصولاتفناوری‌های سطح بالا براساس محاسبه شدت تحقیق و توسعه نسبت به گروه محصولات شناسایی می‌شود (نسبتهزینه تحقیق و توسعه به فروش کل). فهرست محصولات با فناوری‌های سطح پیشرفته برحسب طبقه‌بندی بین‌المللیاستاندارد تجارت در دسترس است.

تعریف بانک جهانی: صادرات محصولات فناوری‌های سطح پیشرفته، یکی از شاخص‌های مهم ارائه‌شده در گزارش‌هایبانک جهانی است. شناسایی محصولات با فناوری‌های پیشرفته براساس شدت تحقیق و توسعه (نسبت هزینه‌هایتحقیق و توسعه به فروش کل) استوار است.

تعریف سازمان توسعه صنعتی سازمان ملل متحد:  صادرات محصولات فناوری‌های سطح متوسط و پیشرفته، یکی اززیرشاخص‌های مهم ارائه‌شده در گزارش‌های سازمان توسعه صنعتی سازمان ملل متحد (UNIDO) است. شناساییمحصولات با فناوری‌های متوسط و پیشرفته نیز بر شدت تحقیق و توسعه (نسبت هزینه‌های تحقیق و توسعه بهفروش کل) استوار است.

منبع: دنیای اقتصاد

ارسال دیدگاه