ایران و روسیه؛ پویایی تجارت و سرمایه گذاری دوجانبه در سال 2023

روسیه و ایران در روابط دوجانبه سیاسی و اقتصادی با یکدیگر رونق محسوسی داشته اند. دو کشور اوراسیا ازهمکاری نظامی بسیار نزدیک به یک همسویی ژئوپلیتیکی کلی‌تر در طول مناقشه اوکراین دست یافته اند که باعث شده رشد تصاعدی را در زمینه‌های تجارت و سرمایه‌گذاری با یکدیگر تجربه کنند.




به گزارش کسب و کار لینک؛ تجارت دوجانبه بین ژانویه تا ژوئیه ۲۰۲۲ نسبت به مدت مشابه در سال ۲۰۲۱ حدود ۴۴.۹ درصد افزایش یافته و به ۲.۸میلیارد دلار رسیده است. در مجموع در سال ۲۰۲۲ گردش تجاری بین روسیه و ایران ۲۰ درصد افزایش یافت و به حدود۴.۹ میلیارد دلار رسیده است. مسکو انتظار دارد تجارت در سال های آینده به ۴۰ میلیارد دلار افزایش یابد. این قرار استدر بحبوحه ارتباط ظاهراً موفق بین سرویس ملی پیام‌رسانی مالی سپام ایران با سیستم پیام‌رسانی مالی بانک روسیه(SPFS) انجام شود که به این معنی است که هر دو کشور می‌توانند شبکه بانکی سوئیفت را دور بزنند. از آنجایی کههر دو به طور خاص توسط ایالات متحده تحریم شده اند واشنگتن نمی تواند برای جلوگیری از این مهم واکنشی انجامدهد.

در سال‌های گذشته، بالغ بر ۸۰ درصد از گردش تجاری روسیه و ایران مربوط به محصولات کشاورزی و مواد غذاییبوده است که این دسته‌ از محصولات هم در صادرات روسیه به ایران و هم بالعکس غالب بوده اند. با این حال و درماه‌های اخیر در روند تجارت کالایی دو کشور تغییر عمده‌ای رخ داده است. ایران صادرات کالاهای صنعتی به روسیه(پلی استایرن، پمپ‌ها، قطعات خودرو، ماشین‌ آلات فلزکاری و محصولات مشابه) را تا 30 درصد افزایش داده است ودر نتیجه این تحویل‌ها باعث شده برای اولین بار رشد صادرات ایران به روسیه از رشد واردات کالاهای ساخت روسیه بهایران پیشی بگیرد.

نقش اصلی در گسترش تجارت دوجانبه بین روسیه و ایران، رشد حمل و نقل کالا از طریق دریای خزر است. این مسیریک شاخه میانی از کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی شمال به جنوب (INSTC) است که در سناریوی ایده‌آل، بنادر روسیه رابه خلیج فارس و بنادر هند متصل می‌کند. رشد تجارت ایران و روسیه در بحبوحه گسترش INSTC صورت گرفته است.

راه اندازی کامل کریدور بین المللی شمال به جنوب(INSTC)، برای ایران مهم است زیرا بازارهای صادراتی را نه تنها بهروسیه، بلکه به ترکیه و خاورمیانه نیز باز می کندنکته قابل توجه تنش زدایی جدید بین ایران و عربستان سعودیاست. INSTC همچنین ایران را با بازارهای هند و آسیای جنوب شرقی مرتبط می کند. انتظار می رود تا اواخر سال۲۰۲۳ به طور کامل عملیاتی شود.

بنابراین تجارت دریایی بین ایران و روسیه از طریق دریای خزر نقش مهمی در گسترش کلی روابط تجاری دوجانبهدارد. به عنوان مثال، در طول سال ۲۰۲۲، محموله های کانتینری صادراتی در دریای خزر در هفت ماهه اول سال ۲۰۲۲،۱۲۰ درصد افزایش یافته است. ایران و روسیه دارای چندین بندر فعال در بخش های شمالی و جنوبی دریای خزرهستندماخاچ کالا، علیا، آستاراخان. سولیانکا و لاگان بنادر اصلی روسیه هستند. در سمت ایرانی دریای خزرآستارا، انزلی، خزر، نوشهر و امیرآباد قرار دارند.

در سال ۲۰۲۲ گروه خطوط کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران ۵۳ درصد از سهام بندر سولیانکا در منطقه آستاراخان راخرید و ۱۰ میلیون دلار در آن سرمایه گذاری کرد. بخشی از این سرمایه گذاری که توسط بانک های روسیه تامین میشود با هدف خرید یک کشتی با ظرفیت ۲۷۰ کانتینر شده است. همچنین اسکله ها و جاده های داخلی بندر نیزبازسازی شده است. اگر ظرفیت بندر سولیانکا قبل از سرمایه گذاری گروه کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران در حدود۵۰۰۰۰  تن در ماه بود، تخمین زده می شود که این رقم ۷۰ درصد افزایش یابد و پس از سرمایه گذاری به ۸۵۰۰۰ تن درماه برسد. در اوایل سال ۲۰۲۳ ایران و روسیه قراردادی را برای ساخت یک کشتی باری برای بندر سولیانکا امضا کردند. طرف روسی یک کشتی باری برای ایران خواهد ساخت تا در سولیانکا مورد استفاده قرار گیرد.

لازم به ذکر است که توسعه پیش بینی شده بندر سولیانکا گام مهمی در تجارت ترانس خزر است. تاکنون بخش عمدهتجارت دریایی ایران از آستاراخان بوده و بخش کوچکتری از این تجارت در بندر ماخاچ‌کالا صورت می‌گیرد. توجه ایرانبه بندر آستاراخان چیز جدیدی نیست: ایران یک سرکنسولگری در شهر و یک شعبه بانک میر بیزینس دارد که به همراهشعبه‌هایی در مسکو و کازان برای مبادلات بانکی و مالی بین ایران و روسیه از اهمیت بالایی برخوردار است.

با این حال موانعی که برای کشتیرانی از طریق خزر بین روسیه و ایران وجود دارد. کوچک بودن ناوگان کشتیرانیایران در دریای خزر یکی از این مهمترین موانع است. با وجود اینکه ۵۳ کشتی باری ایرانی در دریای خزر مشغولفعالیت هستند اما با توجه به روند افزایش صادرات و واردات بین ایران و روسیه حداقل ۱۰۰ کشتی مورد نیاز است. درهمین راستا در ۱۹ آذر ۱۴۰۱ هشت فروند شناور جدید به ناوگان کشتیرانی دریای خزر اضافه شد که تعداد شناورهایایرانی را به ۶۱ فروند افزایش داد.

با این حال، گردش تجاری بین روسیه و ایران هنوز تا حدودی اندک است. اطلاعات رسمی از میزان تجارت بین دو کشورمنتشر نشده است اما به گفته ویاچسلاو ولودین، رئیس دومای دولتی روسیه در سال ۲۰۲۲ تقریباً ۱۵ درصد افزایشیافت و به ۴.۶ میلیارد دلار آمریکا رسیده است. این با حجم تجارت روسیه با کشورهای دیگر مانند چین (۱۹۰ میلیارددلار) قابل مقایسه نیست. حتی اگر پیش‌بینی‌های موجود برای رشد گردش تجاری درست باشد باز هم کمتر از ۱ درصداز کل حجم تجارت خارجی فدراسیون روسیه خواهد بود. ایران هنوز با عملکرد کشورهای بسیار کوچکتری مانند ترکیهکه تجارت سالانه روسیه با آنها در حال حاضر حدود ۳۰ میلیارد دلار در سال است، بسیار فاصله دارد.

یکی از اجزای مهم تجارت دوجانبه روسیه و ایران نیز به اصطلاح مبادله عرضه نفت و گاز به میزان ۵ میلیون تن نفت وتا ۱۰ میلیارد متر مکعب گاز در سال را هدف قرار داده اند. تحویل سوآپ مبنای معاملات مبادله ای است. در چارچوبخود، به نظر می رسد کشورها بازارهای فروش را به منظور کاهش هزینه های لجستیک، صرفه جویی در زمان و هزینهبرای مشتریان در سرعت تحویل، تغییر می دهند. همچنین روسیه برای اولین بار صادرات سوخت به ایران را از طریقراه آهن آغاز کرده است و روسیه در بازه زمانی اسفند تا فروردین بالغ بر ۳۰ هزار تن بنزین و گازوئیل به جمهوریاسلامی ایران عرضه کرده است.

سرمایه گذاری روسیه در ایران

بر اساس نتایج سال مالی ۲۰۲۲ در ایران (که در ۲۲ مارس ۲۰۲۳ به پایان رسید)، روسیه به سرمایه‌گذار خارجی پیشرودر ایران تبدیل شده است. از نظر ارزش دلاری حجم سرمایه‌گذاری روسیه در ایران بالغ بر ۲.۷۶ میلیارد دلار (شامل سهپروژه بزرگ) بوده است. بر اساس گزارش وزارت اقتصاد و دارایی ایران، حجم سرمایه گذاری مستقیم خارجی در اینکشور در سال مالی گذشته به 4.2 میلیارد دلار آمریکا رسیده است که دو سوم آن متعلق به روسیه است. دومین سرمایهگذاری بزرگ در ایران پس از روسیه، افغانستان است (۲۵۶ میلیون دلار). چین با سرمایه گذاری ۱۳۱ میلیون دلاری پساز عراق و امارات در رتبه پنجم قرار دارد.

انتظار می رود گازپروم ۴۰ میلیارد دلار در بخش نفت و گاز ایران سرمایه گذاری کند. در نوامبر ۲۰۲۲ مهدی صفری،معاون وزیر امور خارجه ایران اعلام کرد که ۶.۵ میلیارد دلار از این مبلغ قبلاً تعهد شده است. با این حال، گزارش هایینیز وجود دارد که به مشکلات یعنی عدم تمایل روسیه به سرمایه گذاری در صنعت نفت و گاز ایران اشاره دارد.

این در زمانی اتفاق می افتد که گازپروم روزهای سختی را پشت سر می گذارد. صادرات گاز به بازار سنتی اروپایی بهشدت کاهش یافته است در حالی که برعکس بار مالیاتی بر شرکت افزایش یافته است. در حال حاضر گازپروم هر ماه۴۱۶ میلیارد روبل اضافی (۵ میلیارد دلار) به بودجه دولتی روسیه به عنوان مالیات پرداخت می کند که می تواند ۵۰میلیارد روبل دیگر افزایش یابد و دوره پرداخت تا پایان سال 2025 تمدید شده است.

همچنین اجرای پروژه های بزرگ دولتی روسیه در ایران آسان نخواهد بود. نقطه ضعف بازگشت سرمایه است. تهران باکمبود ارز مواجه است و سال به سال با کسری بودجه دست و پنجه نرم می کند. این موضوع در گذشته مشکلاتی رابرای مسکو ایجاد کرده است. به عنوان مثال، موضوع بدهی ایران به روسیه برای ساخت نیروگاه اتمی بوشهر که درسال 2021 حداقل 500 میلیون دلار بود هنوز حل نشده است. ابتکارات جدید، مانند ساخت نیروگاه سیریک یابرقی‌سازی راه‌آهن با وام 5 میلیارد دلاری روسیه برنامه‌ریزی شد.

با این حال چالش های مهمی نیز وجود دارد. این تردید وجود دارد که کار روی دو میدان گازی بزرگ ایران که قرار استروسیه به توسعه آنها کمک کند( پارس جنوبی و کیش)در نهایت انجام شود. با این وجود برخی از جزئیات (لوله) بایداز ژاپن یا جاهای دیگر وارد شود و با توجه به تحریم های غرب انجام این کار دشوار خواهد بود. ایران همچنین قصددارد پایانه های LNG خود را با حمایت مالی روسیه بسازد. با این حال، با توجه به انزوای فنی روسیه و ایران از طرفغرب و آمریکا، ساخت پایانه های LNG کاملاً کاربردی نیز مورد تردید است.

علاوه بر موارد اشاره شده در بالا باید گفت همچنین کاملاً مشخص نیست که چرا روسیه مایل است به ایران در نوسازیصنعت گاز خود کمک کند. جمهوری اسلامی دومین ذخایر بزرگ گاز (پس از روسیه) است، اما در سال ۲۰۲۱ این کشور۱۷ میلیارد متر مکعب گاز صادر کرده است. بنابراین، هرگونه پیشرفت فنی جدی در صنعت گاز ایران، توانایی روسیه رابرای باقی ماندن به عنوان منبع اصلی تامین کنندگی گاز به ویژه در زمانی که مسکو مشتریان غربی خود را از دستداده است، به طور جدی مختل خواهد شد.

با این حال در مجموع روسیه و ایران وارد یک شراکت پایدار شده اند. این همگرایی به طور فزاینده ای ماهیت بلندمدتدارد که ناشی از ادامه جنگ در اوکراین، تنش های آمریکا و چین و رویارویی روسیه و غرب است. تهران و مسکو ممکناست بر سر جزئیات سرمایه گذاری با هم اختلاف داشته باشند و هر کدام ممکن است نسبت به دیگری شک داشتهباشند. با این حال، روندهای ژئوپلیتیکی بزرگتر و در سطح اوراسیا به تدریج مسکو و تهران را به هم نزدیکتر خواهند کرد.

ایما ترید_سجاد فتحی

ارسال دیدگاه